تخمین زده می‌شود تا پانصدهزار نفر از مردمانِ روما توسطِ نازی‌ها نسل‌کشی شده باشند. با این‌‌حال چه رسانه‌ و چه در روایت‌های غالب از جنایاتِ نازیسم، صدایی از آن‌ها به‌گوش نمی‌رسد و چنین تداعی می‌شود که ماشینِ کشتارِ نازیسم در مسیر حرکتِ خود فقط یهودیان را از زیر تیغ گذرانده است. گرچه نسل‌کشی میلیون‌ها یهودی از صدهاهزار روما به‌مراتب سبعانه‌تر و از لحاظ کمی بزرگ‌تر است اما سوال این‌جاست که چرا رنجِ قربانیانِ روما، رنجی کم‌اهمیت‌تر، فاقد موضوعیت و توجه ویژه تلقی می‌شود؟

روماها از نظر تاریخی فاقد ابزارهای سیاسی، نفوذ بین‌المللی و سرمایه اجتماعی لازم برای تبدیل رنج خود به یک روایت جهانی بودند. دولت آلمان غربی تا سال ۱۹۸۲ رسماً نسل‌کشی روماها را به رسمیت نشناخت و مقاماتِ این کشور تا دهه‌ها اصرار داشتند که روماها به دلیل «فعالیت مجرمانه» و نه به دلایل نژادی زندانی شده‌اند.

پارلمان اروپا تنها در سال ۲۰۱۵ دوم اوت را به عنوان «روز یادبود هولوکاست روماها» به‌رسمیت شناخت. این انکار سیستماتیک، پایه‌های روایت عمومی و آکادمیک از هولوکاست را بدون حضور روماها شکل داد.

کلیشه‌های تاریخی مانند تصویر روماها به عنوان افراد «غیرقابل اعتماد» و «بی‌سواد»، رنج آن‌ها را در افکار عمومی کمتر «قابل هم‌ذات‌پنداری» می‌کرد، در حالی که یهودیان به عنوان شهروندانی متمدن و بی‌گناه تصور می‌شدند. افزون بر این، فقدان زیرساخت‌های ثبت و مستندسازی، بسیاری از مراکزِ کشتار روماها را از خاطرها زدود.

نسل‌کشی روماها را نمی‌توان تنها یک تصمیم نژادگرایانه‌ی منفک از مناسبات اقتصادی و طبقاتی درک کرد. نازی‌ها روماها را به عنوان جمعیتی هدف قرار دادند که هم از نظر نژادی «ناخالص» تلقی می‌شدند و هم به دلیل سبک زندگی نامتمرکز و جایگاه حاشیه‌ای‌شان در اقتصاد، در منطق سرمایه‌داری به عنوان نیروی کار «غیرمولد» و «مزاحم» بازتولید می‌شدند. در منطق اقتصاد جنگی و برنامه‌ریزی نژادی نازی‌ها، گروه‌هایی که در چرخه تولید یکجانشین و منظم ادغام نمی‌شدند، به عنوان «جمعیت مازاد» شناخته می‌شدند. حذف روماها هم یک «پاکسازی نژادی» و هم یک «ساده‌سازی اداری-اقتصادی» تلقی می‌شد.

از منظر طبقاتی، روماها فاقد «سرمایه اجتماعی» و «ابزارهای طبقاتی» لازم برای تبدیل رنج خود به یک مطالبه سیاسی جهانی بودند. برخلاف یهودیان که شبکه‌های تجاری، علمی و سیاسی فراملی و منسجمی داشتند و می‌توانستند از این نفوذ برای فشار بر دولت‌ها و سازمان‌های بین‌المللی استفاده کنند، روماها فاقد یک طبقه روشنفکر یا بورژوازی سازمان‌یافته بودند که بتواند صدای آن‌ها باشد. پراکندگی در سراسر اروپا و قرار گرفتن در پایین‌ترین سطوح اقتصادی، توانایی آن‌ها را برای تشکیل نهادهایی مطالبه‌گر از بین می‌برد. کلیشه‌های تاریخی نیز موانع فرهنگی برای همدلی عمومی ایجاد می‌کرد.

نسل‌کشی روماها ریشه در حذف جمعیتی داشت که هم از نظر نژادی «آلوده» و هم از نظر اقتصادی «غیرقابل ادغام» تلقی می‌شد. کم‌توجهی به آن‌ها نه نتیجه یک توطئه صهیونیستی، بلکه نتیجه فقدان قدرت سیاسی و سرمایه اجتماعی این گروه حاشیه‌ای، و همچنین اولویت‌بندی سیاسی روایت هولوکاست یهودیان در صحنه بین‌المللی بود که خود تحت تأثیر رقابت برای مشروعیت و تأسیس دولت اسرائیل قرار داشت.

عمده‌ دلیلِ کم‌توجهی به نسل‌کشی روماها را می‌توان در چارچوب «رقابت برای قربانی شدن» تحلیل کرد. صهیونیسم به عنوان یک جنبش سیاسی، برای توجیه ضرورت وجود یک «پناهگاه امن» برای یهودیان، بر منحصربه‌فرد بودن هولوکاست تأکید داشته است. تأکید بیش‌ازحد بر «بی‌همتایی» هولوکاست یهودیان، در عمل فضای روایت‌های دیگر مانند نسل‌کشی روماها را اشغال کرده و به عنوان ابزاری دیپلماتیک برای مشروعیت‌بخشی به اسرائیل در عرصه بین‌المللی عمل کرده است.

«آری یوشکوویچ» (Ari Joskow­icz) معتقد است که یهودیان در مناطق شهریِ متمرکز، باسواد و از نظر سیاسی سازمان‌یافته بودند؛ در حالی که روماها بیشتر در مناطق روستایی، با نرخ باسوادی پایین‌تر و فاقد سازمان‌های جمعی بودند. به اعتقاد او آزار و اذیت روماها «آزار و اذیت خاموش» بود و در گفتمان عمومی ردپای کمی برجای گذاشت، در حالی که آزار و اذیت یهودیان «آزار و اذیت پرسروصدا» بود که توسط سطوح عالی دولت و حزب هدایت می‌شد، در مطبوعات بحث‌های داغی ایجاد می‌کرد و ردپای تاریخی گسترده‌ای برجای می‌گذاشت.

روماها مانند یهودیان از یک کشور واحد برخوردار نبودند. یهودیان ابزارِ سازمانی برای تبدیل رنج خود به یک موضوع عمومی را داشتند؛ در حالی که روماها نه کشور داشتند و نه سازمان فراملی قوی. این همان نکته اصلی تحلیل طبقاتی پیش‌تر است: موقعیت در ساختار اجتماعی و توانایی سازمانی، نه صرفاً وجود یا عدم وجود یک دولت، تعیین‌کننده این است که آیا یک فاجعه می‌تواند روایت شود، شنیده شود و به رسمیت شناخته شود. همین توانایی در نهایت فضا را برای تحمیل درد به فلسطینیان مساعد کرد!

اختراعِ «اسرائیل» در سال ۱۹۴۸ و پیامدهای آن از جمله آوارگی حدود ۷۰۰ هزار فلسطینی (روز نکبت) در بستری رخ داد که هولوکاست و ضرورت یافتن «پناهگاه» برای بازماندگان یهودی، مشروعیت سیاسی و اخلاقی حیاتی برای این پروژه فراهم کرد. قطعنامه ۱۸۱ مجمع عمومی سازمان ملل (۱۹۴۷) که طرح تقسیم فلسطین را تصویب کرد، در سایه جنگ جهانی دوم و فشار افکار عمومی جهانی پس از هولوکاست شکل گرفت. بنابراین رنج تاریخی یهودیان به عنوان یک منبع مشروعیت‌بخشی برای یک پروژه سیاسی در سرزمینی که ساکنان بومی آن نه در هولوکاست نقش داشتند و نه در آن دخیل بودند، به کار گرفته شد.

شاکله‌ی نظامِ بین‌الملل پس از جنگ، استعمار بریتانیا، و رقابت‌های جنگ سرد، بستری را مهیا کرد که در آن یک جمعیت بومی هزینه یک فاجعه دیگر را بپردازد. بدین‌معنا که رنجِ یگانه‌سازی‌شده و بیش‌خاص‌سازی‌شده‌ی یهودیان، به عاملِ مشروعیت‌بخشِ اشغال، آپارتاید و کلید زدنِ یک پروژه‌ی نسل‌کشی استعماری در سرزمین فلسطین انجامید.

اسرائیلی‌ها نه تنها توانسته‌اند سایر جمعیت‌های قربانی‌شده توسط نازی‌ها را به حاشیه‌ی تاریخ تبعید کنند بلکه با ساختنِ «سپرِ قربانیِ ابدی» برای خود، بتوانند با خاطری آسوده مرتکب جنایاتی با همان الگو و ایدئولوژیِ نازی‌ها شوند. تفاوت در این است که حمایت کاملِ دولت‌های امپریالیستی از این سازه‌ی فاشیستی_تروریستی، باعث می‌شود تا کلِ این پروژه مسکوت گذاشته شود، طراحان، منادیان و مجریان آن با مصونیت کامل دست به جنایت بزنند و حتی به منتقدان/مخالفانِ خود را به اشکال مختلف فیزیکی و سیاسی از میان بردارند.